Πέντε βιομηχανικοί τομείς ευθύνονται για το 31% των θανάτων παγκοσμίως, σύμφωνα με νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στις 25 Μαρτίου 2026 στο New England Journal of Medicine. Για πρώτη φορά στην ιστορία του NEJM, η έρευνα αναγνωρίζει τις πολυεθνικές εταιρείες ως βασικούς φορείς μη μεταδοτικών ασθενειών — με περισσότερους από 19 εκατομμύρια θανάτους κάθε χρόνο να συνδέονται άμεσα με τα προϊόντα τους.
Ποια προϊόντα σκοτώνουν περισσότερους ανθρώπους;
Πέντε κατηγορίες εμπορικών προϊόντων αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες στο 31% όλων των θανάτων παγκοσμίως κάθε χρόνο: τα ορυκτά καύσιμα συνδέονται με 8,1 εκατομμύρια θανάτους, ο καπνός με 7,2 εκατομμύρια, τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα με 2,3 εκατομμύρια, τα βιομηχανικά χημικά και τα φυτοφάρμακα με 1,8 εκατομμύρια, και το αλκοόλ επίσης με 1,8 εκατομμύρια θανάτους.
Ο επικεφαλής ερευνητής Dr. Nicholas Chartres, από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ και το Center to End Corporate Harm του UC San Francisco, επισημαίνει ότι η αύξηση των προϊόντων που βλάπτουν την υγεία αντικατοπτρίζει με ανησυχητικό τρόπο την άνοδο ορισμένων χρόνιων ασθενειών, οι οποίες σήμερα αντιστοιχούν στο 74% των θανάτων παγκοσμίως.
Ορυκτά καύσιμα: ο μεγαλύτερος δολοφόνος
Με 8,1 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, η ατμοσφαιρική ρύπανση από ορυκτά καύσιμα — οχήματα, εργοστάσια, σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής — κατέχει την πρώτη θέση. Οι ορυκτές καύσιμες ύλες χρησιμοποιούνται κυρίως σε οχήματα, εργοστάσια παραγωγής ενέργειας και βιομηχανικές διεργασίες, και αποτελούν την κατηγορία με τη μεγαλύτερη συνεισφορά στους θανάτους μεταξύ των προϊόντων που μελετήθηκαν.
Καπνός: δεκαετίες σκόπιμης απόκρυψης
Το κάπνισμα παραμένει ο δεύτερος μεγαλύτερος παράγοντας θνησιμότητας με 7,2 εκατομμύρια θανάτους. Έγγραφα της βιομηχανίας αποκαλύπτουν ότι στελέχη καπνοβιομηχανιών γνώριζαν για δεκαετίες πως το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο και ότι η νικοτίνη δημιουργεί εξάρτηση, ωστόσο έκρυβαν συστηματικά αυτές τις πληροφορίες από το κοινό. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό — αλλά και διδακτικό: αφού αποκαλύφθηκαν τα ψέματα της βιομηχανίας και εφαρμόστηκαν αντικαπνιστικές εκστρατείες, εκτιμάται ότι σώθηκαν πάνω από 37 εκατομμύρια ζωές.
Υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα: η σιωπηλή επιδημία
Τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα συνδέονται με 2,3 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, κυρίως μέσω καρδιαγγειακών παθήσεων, διαβήτη τύπου 2 και ορισμένων μορφών καρκίνου. Χρόνιες ασθένειες όπως ο καρκίνος, ο διαβήτης, οι νευρογνωστικές διαταραχές και η υπογονιμότητα αυξάνονται παγκοσμίως, με τα επεξεργασμένα τρόφιμα να αποτελούν έναν από τους βασικούς βιομηχανικούς παράγοντες.
Τι κάνει τα προϊόντα αυτά τόσο επικίνδυνα; Σχεδιάζονται για να ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου με εξαιρετικά ισχυρό τρόπο, δημιουργώντας συνήθειες κατανάλωσης που είναι δύσκολο να σπάσουν.
Χημικά και φυτοφάρμακα: ο αόρατος κίνδυνος
Με 1,8 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, τα βιομηχανικά χημικά και τα φυτοφάρμακα αποτελούν έναν λιγότερο ορατό αλλά εξίσου επικίνδυνο παράγοντα. Τα φυτοφάρμακα, τα βιομηχανικά χημικά και άλλες τοξικές ουσίες έχουν συνδεθεί με αύξηση θανάτων από ρύπανση κατά 66% από το 2000 έως σήμερα. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδρασή τους στο αναπτυσσόμενο νευρικό σύστημα, με νευροαναπτυξιακές διαταραχές — αυτισμός, ΔΕΠΥ, μαθησιακές δυσκολίες — να εμφανίζονται σε αυξανόμενα ποσοστά παιδιών.
Αλκοόλ: 1,8 εκατομμύρια θάνατοι που μπορούν να αποφευχθούν
Το αλκοόλ ολοκληρώνει τη μοιραία πεντάδα, επίσης με 1,8 εκατομμύρια θανάτους. Το σύστημα, και όχι οι μεμονωμένοι δρώντες, είναι αυτό που στοχεύουν πλέον οι ερευνητές και ο ΠΟΥ: «Θα ήταν τεράστιο λάθος να κατηγορήσουμε τις ατομικές επιλογές για ασθένειες που σχετίζονται με το κάπνισμα ή την παχυσαρκία, όταν το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι έχουμε μια άρρωστη κοινωνία», δήλωσε ο Gauden Galea, Στρατηγικός Σύμβουλος του Περιφερειακού Διευθυντή του ΠΟΥ Ευρώπης.
Τι προτείνουν οι επιστήμονες;
Οι ερευνητές προτείνουν λύσεις για την προστασία της πολιτικής από την εταιρική επιρροή: κανόνες που απαγορεύουν στις βλαβερές για την υγεία βιομηχανίες να συμμετέχουν στη χάραξη πολιτικής μέσω μιας παγκόσμιας συνθήκης, βάσεις δεδομένων που παρακολουθούν και αποκαλύπτουν εταιρικές πληρωμές σε επιστήμονες και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, και απαγόρευση από τις κυβερνήσεις των οικονομικών δεσμών μεταξύ βιομηχανίας και ερευνητών.
Πρόκειται για ένα μήνυμα ξεκάθαρο: η αντιμετώπιση αυτής της κρίσης δεν είναι θέμα ατομικής ευθύνης, αλλά συστημικής πολιτικής βούλησης.
Πηγή: Chartres, N. et al., ‘Corporations as Vectors of Noncommunicable Disease: Using Internal Industry Documents to Identify Preventive Strategies’, New England Journal of Medicine, 2026. DOI: 10.1056/NEJMms2507028
