Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προειδοποιεί τις κυβερνήσεις για τις επιπτώσεις από την εκτίναξη των τιμών στα τρόφιμα, προτείνοντας ένα πλαίσιο τεσσάρων ερωτημάτων για την αποτελεσματική επισιτιστική ασφάλεια. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να αποφεύγουν τις οριζόντιες επιδοτήσεις, εστιάζοντας σε στοχευμένα μέτρα που προστατεύουν τα ευάλωτα νοικοκυριά χωρίς να επιβαρύνουν τα δημόσια οικονομικά.
Στρατηγικές θωράκισης απέναντι στην εκρηκτική άνοδο τιμών τροφίμων
Η διασφάλιση της επάρκειας αγαθών για εκατομμύρια πολίτες, κυρίως σε χαμηλών εισοδημάτων νοικοκυριά, πιέζεται ξανά από δύο παράγοντες, όπως εκτιμά το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο σε ανάλυση στην ιστοσελίδα του. Υπάρχει αφενός η πιθανότητα ενός ισχυρότερου, ακόμη και «σούπερ» Ελ Νίνιο, που αναζωπυρώνει τους φόβους για την επισιτιστική επάρκεια σε ευάλωτες καλλιεργήσιμες περιοχές. Αφετέρου, η κλιμάκωση της σύρραξης στη Μέση Ανατολή ενδέχεται να διαταράξει περαιτέρω τη ροή λιπασμάτων και καυσίμων, διογκώνοντας το κόστος παραγωγής για τους παραγωγούς και πιθανώς οδηγώντας σε ανατιμήσεις στα τρόφιμα.
Για τους ιθύνοντες χάραξης πολιτικής σε ορισμένα από τα πιο ευάλωτα κράτη του πλανήτη, το ερώτημα δεν είναι αν θα προκύψει μια διατροφική κρίση, αλλά πότε.
Όταν το κόστος των τροφίμων διογκώνεται, οι κρατικές αρχές δέχονται άμεση πίεση να παρέμβουν, καθώς η οικονομική πρόσβαση στα αγαθά αποτελεί πρωτίστως ένα κοινωνικοοικονομικό θέμα με σημαντικές συνέπειες στην εισοδηματική ανισότητα και τη δημόσια υγεία. Σε πολλές χώρες, η δαπάνη για τρόφιμα απορροφά ενίοτε πάνω από το ήμισυ του οικογενειακού προϋπολογισμού.
Το Ταμείο διατυπώνει τον προβληματισμό που απασχολεί πολλά υπουργικά συμβούλια αναφορικά με το αν οφείλουν να επιδοτήσουν τις τιμές, να διανείμουν είδη πρώτης ανάγκης ή να προσφέρουν κουπόνια για να μετριάσουν τις συνέπειες.
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό έχει βαρύνουσα σημασία, διότι η επιλογή του εσφαλμένου εργαλείου μπορεί να οδηγήσει σε σπατάλη περιορισμένων πόρων, χωρίς να προστατεύονται τελικά οι πλέον ευάλωτοι.
Τα τρόφιμα αποτελούν μεγαλύτερο κομμάτι των εξόδων στις χώρες με χαμηλό εισόδημα: Ανεπτυγμένες οικονομίες – Αναδυόμενες οικονομίες – Αναπτυσσόμενες χώρες με χαμηλό εισόδημα.
Για τους υπεύθυνους πολιτικής σε ορισμένα από τα πιο ευάλωτα κράτη του κόσμου, το ερώτημα δεν είναι αν θα ξεσπάσει μια κρίση τροφίμων, αλλά πότε. Το «Ελ Νίνιο», το μετεωρολογικό φαινόμενο κατά το οποίο η άνοδος της θερμοκρασίας του Ειρηνικού Ωκεανού ανατρέπει τα πρότυπα βροχοπτώσεων παγκοσμίως, έχει μελετηθεί εκτενώς τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1960. Η τελευταία του εμφάνιση, το 2015-16, επηρέασε την επισιτιστική ασφάλεια περίπου 60 εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Οι απότομες αυξήσεις τιμών το 2022, που πυροδοτήθηκαν από τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, ώθησαν περίπου 71 εκατομμύρια ανθρώπους στη φτώχεια διεθνώς, μέσα σε μόλις τρεις μήνες.
Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή νωρίτερα φέτος, οι τιμές ορισμένων λιπασμάτων εκτινάχθηκαν σχεδόν 50%. Αν και οι τιμές έχουν πλέον εξομαλυνθεί, η άνοδος συνέπεσε με την περίοδο σποράς σε πολλές χώρες. Επειδή οι καλλιεργητές επιβαρύνθηκαν με υψηλότερα κόστη, οι επιπτώσεις στις αποδόσεις, στα αγροτικά εισοδήματα και στις τιμές λιανικής θα συνεχίσουν να γίνονται αισθητές κατά τη διάρκεια της τρέχουσας συγκομιδής.
Πρακτικό πλαίσιο λήψης αποφάσεων
Μια νέα έκδοση του οργανισμού εξετάζει αυτή την πρόκληση και προσφέρει πρακτικές οδηγίες για τις κυβερνήσεις που επιλέγουν να εφαρμόσουν προγράμματα επισιτιστικής βοήθειας. Όταν οι τιμές των ειδών διατροφής καλπάζουν, οι πολιτικοί πρέπει να θέσουν τέσσερα κομβικά ερωτήματα για να ορίσουν το είδος της συνδρομής: 1 – Υπάρχουν διαθέσιμα τρόφιμα;
2 – Το πρόβλημα έγκειται στην οικονομική προσιτότητα;
3 – Λειτουργούν εύρυθμα οι αγορές;
4 – Είναι εφικτή η στοχοθέτηση των δικαιούχων;
Συνολικά, αυτά τα ερωτήματα συνθέτουν μια απλή διαδικασία λήψης αποφάσεων: αξιολόγηση διαθεσιμότητας, προσιτότητας, λειτουργίας της αγοράς και διοικητικής ικανότητας. Ο συνδυασμός αυτών των κρίσιμων ζητημάτων συχνά παραβλέπεται στην πράξη, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, όταν η ταχύτητα υπερισχύει της επιμέλειας στη χάραξη πολιτικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι κυβερνήσεις καταλήγουν ενίοτε να εφαρμόζουν δαπανηρά και κακώς στοχευμένα μέτρα για μεγαλύτερο διάστημα από όσο είναι απαραίτητο.
Αποφυγή επιδοτήσεων τιμών προτείνει το Ταμείο
Όταν ξεσπά μια κρίση, οι επιδοτήσεις τιμών αποτελούν συχνά την πρώτη αντίδραση. Μπορούν να εφαρμοστούν τάχιστα και απαιτούν περιορισμένη διοικητική ικανότητα στόχευσης, οπότε είναι ελκυστικές όταν η ταχύτητα είναι κρίσιμη. Ωστόσο, αποτελούν επίσης ένα ακριβό μέσο, το οποίο συχνά ωφελεί τα πλουσιότερα νοικοκυριά που καταναλώνουν περισσότερο και είναι λιγότερο ευαίσθητα στις τιμές.
Ο οργανισμός συνιστά ότι οι επιδοτήσεις τιμών θα πρέπει ιδανικά να αποφεύγονται και, εάν χρησιμοποιηθούν, να είναι κατ’ εξαίρεση, προσωρινές, διαφανείς και αυστηρά περιορισμένες. Τα κράτη θα πρέπει να επιτρέπουν στις εγχώριες τιμές να ακολουθούν το διεθνές κόστος, προστατεύοντας παράλληλα τα ευάλωτα νοικοκυριά και τις βιώσιμες μικρές επιχειρήσεις με προσωρινά, στοχευμένα και εξατομικευμένα δημοσιονομικά εργαλεία.
Τα δελτία τροφίμων μπορούν να στοχευθούν αρτιότερα, υπό την προϋπόθεση ότι οι κυβερνήσεις διαθέτουν επαρκή διοικητική ικανότητα για να εντοπίσουν όσους χρειάζονται τη μεγαλύτερη βοήθεια, αξιοποιώντας κοινωνικά μητρώα και ψηφιακή υποδομή πληρωμών.
Παρ’ όλα αυτά, οι επιδοτήσεις ή τα κουπόνια θα αποβούν αναποτελεσματικά εάν δεν υπάρχουν επαρκείς ποσότητες τροφίμων προς αγορά. Διαταραχές στην αγορά προκύπτουν όταν διακόπτονται οι εφοδιαστικές αλυσίδες και τα δίκτυα διανομής ή όταν ανακόπτεται η παραγωγή τροφίμων. Αυτό μπορεί να συμβεί (μεταξύ άλλων παραγόντων) λόγω συγκρούσεων —όταν μια χώρα δεν μπορεί να εξάγει ή να εισάγει, ή όταν διαταράσσεται η εφοδιαστική αλυσίδα— ή όταν φυσικές καταστροφές πλήττουν τις καλλιέργειες.
Για παράδειγμα, το φαινόμενο Ελ Νίνιο του 2015-16 μείωσε δραστικά την παραγωγή ρυζιού στο Βιετνάμ λόγω ξηρασίας και διείσδυσης αλμυρού νερού. Ορισμένοι αγρότες έχασαν το 90% της συγκομιδής τους. Στη Νότια Αφρική, 40 εκατομμύρια άνθρωποι επηρεάστηκαν από τη μείωση των σοδειών καλαμποκιού, επίσης λόγω ξηρασίας. Εν τω μεταξύ, οι έντονες βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες προκάλεσαν απώλειες στη γεωργία σε περιοχές τόσο απομακρυσμένες μεταξύ τους όσο ο Ισημερινός και η Σομαλία.
Όταν τα τρόφιμα δεν είναι φυσικά διαθέσιμα, οι άμεσες μεταφορές τροφίμων σε είδος είναι απαραίτητες και μπορούν να σώσουν ζωές. Ωστόσο, η εφαρμογή τους μπορεί να είναι δαπανηρή.
Εάν χρησιμοποιηθούν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορούν να καταστείλουν τη ζήτηση για τοπικά παραγόμενα τρόφιμα, μειώνοντας τις τιμές και αποδυναμώνοντας τα κίνητρα για τους εγχώριους αγρότες και τους παραγωγούς τροφίμων να επεκτείνουν την παραγωγή τους.
Δημοσιονομικοί περιορισμοί
Ενώ οι επιδοτήσεις τροφίμων μπορούν να προσφέρουν κρίσιμη στήριξη κατά τη διάρκεια τιμολογιακών κλυδωνισμών, τα κακώς σχεδιασμένα προγράμματα μπορούν να απορροφήσουν σημαντικούς δημοσιονομικούς πόρους και να περιορίσουν την ικανότητα των κυβερνήσεων να επενδύουν στη μακροπρόθεσμη επισιτιστική ασφάλεια μέσω της γεωργικής έρευνας και των υποδομών, καθώς και σε άλλες βασικές δημόσιες υπηρεσίες, όπως η υγεία και η εκπαίδευση. Οι κυβερνήσεις των χωρών χαμηλού εισοδήματος αφιερώνουν ήδη ένα σημαντικό μέρος των πόρων τους σε γενικευμένες επιδοτήσεις τροφίμων, με τις δαπάνες να αυξάνονται συχνά απότομα κατά τη διάρκεια κρίσεων.
Ως εκ τούτου, οι σαφείς στρατηγικές εξόδου είναι ζωτικής σημασίας. Τα προσωρινά μέτρα αντιμετώπισης κρίσεων μπορούν εύκολα να καταστούν μόνιμα, ιδίως όταν θεωρούνται ως δικαιώματα. Μόλις εδραιωθούν, είναι συχνά δύσκολο να καταργηθούν —ακόμη και όταν είναι αναποτελεσματικά ή άδικα. Προκειμένου να φροντίσουν τόσο τη δημοσιονομική υγεία όσο και την υγεία των πολιτών, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να σχεδιάσουν τον τρόπο μετάβασης προς μια πιο στοχευμένη και αποτελεσματική βοήθεια, υποστηριζόμενη από ισχυρότερα διοικητικά συστήματα, καθώς οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης υποχωρούν.
Εντοπισμός προβλημάτων πριν την ανάληψη δράσης
Οι πρόσφατες παγκόσμιες διατροφικές κρίσεις έθεσαν σε φανερή τόσο τα πλεονεκτήματα όσο και τις αδυναμίες των υφιστάμενων συστημάτων σε πολλές χώρες. Ενώ ορισμένες χώρες κατάφεραν να ανταποκριθούν γρήγορα, άλλες βασίστηκαν υπερβολικά σε δαπανηρά και κακώς στοχευμένα μέτρα. Καιρικά φαινόμενα όπως το Ελ Νίνιο μπορούν να προκαλέσουν γρήγορα νέες διαταραχές, διαταράσσοντας τις συγκομιδές, περιορίζοντας τις προμήθειες και καταστρέφοντας τις υποδομές, αυξάνοντας περαιτέρω τις τιμές των τροφίμων.
Δεν υπάρχει καθολικό πρότυπο για την επισιτιστική βοήθεια, σύμφωνα με το ΔΝΤ. Για να μπορέσουν οι κυβερνήσεις να δράσουν γρήγορα, θα πρέπει να επενδύσουν, πριν από την εμφάνιση απότομης αύξησης των τιμών των τροφίμων, στην αξιολόγηση των συστημάτων επισιτιστικής στήριξής τους (με οδηγό τις τέσσερις ερωτήσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω) και να σχεδιάσουν ένα πρόγραμμα στήριξης με συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο. Διαγιγνώσκοντας πρώτα σωστά το πρόβλημα που προσπαθούν να λύσουν, οι κυβερνήσεις μπορούν να επιλέξουν τις βέλτιστες πολιτικές για να προστατεύσουν πιο αποτελεσματικά τους πιο ευάλωτους πολίτες τους, με το χαμηλότερο δυνατό κόστος.
Πηγή: ΟΤ
