Η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι επιπτώσεις στην Ελλάδα δοκιμάζουν την αντοχή νοικοκυριών και αγορών, με τον κίνδυνο ανατιμήσεων σε καύσιμα και τρόφιμα να παραμένει υπαρκτός. Η κυβέρνηση ενεργοποίησε ήδη έκτακτα μέτρα μέσω πράξης νομοθετικού περιεχομένου, επιβάλλοντας πλαφόν στα περιθώρια κέρδους για βασικά είδη και εντείνοντας τους ελέγχους στην αγορά. Παράλληλα, η καταναλωτική συμπεριφορά στην Ελλάδα έχει ήδη αλλάξει δομικά μετά τις συσσωρευτικές ανατιμήσεις της περιόδου 2021–2025, διαμορφώνοντας έναν πιο συνετό και αμυντικό καταναλωτή.
Τα μέτρα της κυβέρνησης — πλαφόν και έλεγχοι
Ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος επεσήμανε ότι η διεθνής αβεβαιότητα ενισχύει τις πληθωριστικές πιέσεις, ιδιαίτερα στα βασικά είδη, και ανακοίνωσε την πραγματοποίηση περίπου 1.500 ελέγχων σε πρατήρια καυσίμων. Με βάση την πράξη νομοθετικού περιεχομένου, κανένα προϊόν δεν μπορεί να πωλείται με μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους από αυτό που ίσχυε το 2025. Το μέτρο αφορά το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ, τη βιομηχανία και τις εταιρείες διακίνησης προϊόντων, ενώ τα πρόστιμα για παραβάσεις φτάνουν έως τα 5 εκατομμύρια ευρώ. Η ισχύς του παρατείνεται έως τις 30 Ιουνίου, οπότε θα επαναξιολογηθεί. «Το κέρδος είναι θεμιτό, η αισχροκέρδεια όχι», τόνισε χαρακτηριστικά ο υπουργός.
Η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) τοποθετήθηκε θετικά, επικαλούμενη στοιχεία του ΙΕΛΚΑ που δείχνουν ότι ο μέσος πληθωρισμός στα σούπερ μάρκετ διαμορφώθηκε στο 1,29% το 2025 — ακόμα και μετά την κατάργηση του πλαφόν τον Ιούλιο — αποδεικνύοντας, σύμφωνα με τον κλάδο, ότι ο υγιής ανταγωνισμός συγκρατεί τις τιμές.
Πώς μεταδίδεται η κρίση στην ελληνική αγορά
Όπως εξηγεί ο καθηγητής Γεώργιος Μπάλτας, διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών στο Τμήμα Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, αν και η Ελλάδα δεν εισάγει καύσιμα από το Ιράν, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο τιμολογούνται σε διεθνείς αγορές. Η σύρραξη έχει ήδη οδηγήσει στην αναστολή περίπου του ενός πέμπτου της παγκόσμιας παραγωγής καυσίμων, με τις αγορές να έχουν αντιδράσει ανάλογα. Η επίπτωση στις τιμές φυσικού αερίου είναι ιδιαίτερα έντονη, με συνέπειες στην ηλεκτροπαραγωγή και τη θέρμανση.
Για τα τρόφιμα, η επίπτωση έρχεται με καθυστέρηση αλλά μπορεί να αποδειχθεί πιο επίμονη. Ο κ. Μπάλτας εντοπίζει τρεις βασικούς διαύλους μετάδοσης: το αυξημένο μεταφορικό κόστος — ναύλοι και ασφάλιστρα — που ενσωματώνεται στις τιμές των εμπορευμάτων, το υψηλότερο ενεργειακό κόστος που επιβαρύνει αγροτική και βιομηχανική παραγωγή σε κάθε κρίκο της εφοδιαστικής αλυσίδας, και την άνοδο των τιμών λιπασμάτων και συναφών εισροών, που μπορεί να μειώσει τις αποδόσεις καλλιεργειών και να ανεβάσει το κόστος αγροτικής παραγωγής.
Το καλό και το κακό σενάριο
Ο κ. Μπάλτας διακρίνει δύο πιθανές εξελίξεις. Στο καλό σενάριο, μια ταχεία αποκλιμάκωση σε εβδομάδες θα περιορίσει τις επιπτώσεις σε αισθητές αλλά προσωρινές και αντιστρέψιμες. Τα καύσιμα θα επιστρέψουν στις προ σύρραξης τιμές — οι οποίες ήταν σχετικά χαμηλές — και οι τιμές καταναλωτικών αγαθών θα σταθεροποιηθούν σύντομα. Στο κακό σενάριο, μια παρατεταμένη σύρραξη θα οδηγήσει σε πολύ υψηλό ενεργειακό κόστος που θα καθιστά εξαιρετικά ακριβές τις μετακινήσεις και τη θέρμανση, ενώ οι τρεις δίαυλοι μετάδοσης θα ενεργοποιηθούν πλήρως για τα τρόφιμα, προκαλώντας αλυσιδωτές ανατιμήσεις σε ολόκληρη την ελληνική οικονομία.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο κ. Μπάλτας στον ψυχολογικό παράγοντα: η ανησυχία για επάρκεια αγαθών οδηγεί σε προληπτικές αγορές που λειτουργούν ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία, ενώ η αβεβαιότητα μπορεί να παρασύρει επιχειρήσεις σε αναστολή επενδύσεων, διευρύνοντας το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης. «Χρειάζεται αυτοσυγκράτηση, ψυχραιμία και θεσμική επιστασία της αγοράς», τονίζει.
Το νέο προφίλ του Έλληνα καταναλωτή
Η κρίση βρίσκει τον Έλληνα καταναλωτή ήδη αλλαγμένο. Έρευνα της Circana με τίτλο «Καταναλωτικές τάσεις στην Ελλάδα: Οικονομική πίεση, νέες συνήθειες, νέες ευκαιρίες» αποτυπώνει με αριθμούς τη νέα πραγματικότητα: μόλις 1 στους 5 καταναλωτές αισθάνεται οικονομικά ασφαλής, περίπου το 25% των νοικοκυριών δυσκολεύεται να καλύψει τις μηνιαίες υποχρεώσεις του και μόνο οι μισοί εργαζόμενοι δηλώνουν ότι αισθάνονται ασφάλεια για τη δουλειά τους.
Η οικονομική πίεση αποτυπώνεται στις αγοραστικές επιλογές:
- Το 60% αγοράζει προϊόντα κυρίως όταν βρίσκονται σε προσφορά.
- Το 57% έχει περιορίσει τις αγορές μη αναγκαίων.
- Το 52% συγκρίνει τιμές και επιλέγει συνήθως τη φθηνότερη μάρκα.
- Το 43% στρέφεται σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας.
- Το 29% αγοράζει μικρότερες ποσότητες ή λιγότερο συχνά.
- Το 21% έχει σταματήσει εντελώς την αγορά συγκεκριμένων προϊόντων.
- Το 10% έχει στραφεί σε κατεψυγμένα αντί για φρέσκα τρόφιμα.
Αξιοσημείωτη είναι και η μεταβολή στις συνήθειες εκτός σπιτιού: το 84% έχει περιορίσει τις δαπάνες για φαγητό, διασκέδαση, ρούχα και αξεσουάρ, με τη συχνότητα εξόδων να διαμορφώνεται κατά μέσο όρο σε περίπου 5,9 ημέρες τον μήνα. Στις προτιμήσεις εξόδου, εστιατόρια και ταβέρνες κατέχουν το 60%, καφέ και μπαρ το 50% και ταξίδια-εκδρομές το 46%.
Παρά την πίεση, η έρευνα εντοπίζει ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις που προσαρμόζονται στη λογική «value for money»: ανάπτυξη private label, έμφαση σε προϊόντα αξίας, προσφορές και λύσεις που διευκολύνουν την κατανάλωση στο σπίτι αποτελούν πλέον τα νέα εργαλεία διατήρησης μεριδίου αγοράς.
