Η Ελλάδα έχει περιορίσει το «κενό ΦΠΑ» τα τελευταία χρόνια, ωστόσο οι συνολικές εισπράξεις παραμένουν χαμηλότερες από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Παράγοντες όπως οι εξαιρέσεις, οι μειωμένοι συντελεστές και οι αποφάσεις πολιτικής περιορίζουν τη φορολογική βάση, επηρεάζοντας άμεσα επιχειρήσεις και καταναλωτές, ενώ η πρόοδος στη συμμόρφωση δεν αρκεί για να καλύψει πλήρως τη διαφορά.
Πώς εξελίσσεται το «κενό ΦΠΑ» στην Ελλάδα
Η εικόνα της συμμόρφωσης εμφανίζει βελτίωση, καθώς η χώρα κατέγραψε σημαντική πρόοδο στη μείωση του «κενού ΦΠΑ». Σύμφωνα με στοιχεία του Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), το 2023 το κενό περιορίστηκε κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με το 2019, επίδοση που αποτελεί τη μεγαλύτερη μείωση μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εξέλιξη αυτή συμβάλλει σε δικαιότερη κατανομή των φορολογικών βαρών και περιορίζει φαινόμενα αθέμιτου ανταγωνισμού στην αγορά.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την πρόοδο έπαιξε η ενίσχυση των ηλεκτρονικών συναλλαγών και η άνοδος του ηλεκτρονικού εμπορίου. Οι διαδικτυακές πωλήσεις αυξήθηκαν από 3,8% το 2018 σε 6,9% το 2022 επί του συνόλου των επιχειρηματικών πωλήσεων, μειώνοντας τη χρήση μετρητών και βελτιώνοντας τον έλεγχο της φορολογικής συμμόρφωσης μέσω πιο διαφανών διαδικασιών.
Γιατί οι εισπράξεις ΦΠΑ εξακολουθούν να υστερούν
Παρά τη θετική εικόνα στη συμμόρφωση, οι συνολικές επιδόσεις της χώρας στα έσοδα ΦΠΑ υπολείπονται του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Όπως επισημαίνεται σε ειδικό κεφάλαιο της τριμηνιαίας έκθεσης για την ελληνική οικονομία, η απώλεια εσόδων συνδέεται άμεσα με πολιτικές επιλογές που περιορίζουν τη φορολογική βάση ή μειώνουν το ποσό ΦΠΑ που καταβάλλεται σε συγκεκριμένες κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών.
Οι εξαιρέσεις και οι μειωμένοι συντελεστές έχουν στόχο είτε την κοινωνική στήριξη ευάλωτων ομάδων, όπως οι κάτοικοι ακριτικών περιοχών, είτε την ενίσχυση της κατανάλωσης σε επιλεγμένα προϊόντα, όπως τα βιβλία. Ωστόσο, αυτές οι πολιτικές οδηγούν σε μικρότερα πραγματικά έσοδα σε σχέση με τα δυνητικά, παρά τη βελτίωση της συμμόρφωσης.
Οι συντελεστές ΦΠΑ και η θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη
Η πρόσφατη μελέτη του Tax Foundation για τους συντελεστές ΦΠΑ στην Ευρώπη αναδεικνύει ότι η Ελλάδα παραμένει στις υψηλότερες θέσεις ως προς τους φορολογικούς συντελεστές. Με βασικό συντελεστή 24% και μειωμένο στο 13%, η χώρα κατατάσσεται έβδομη μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών. Η αξιολόγηση, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στα ποσοστά, αλλά και στο εύρος των προϊόντων που εντάσσονται σε κάθε κατηγορία.
Στον υπερμειωμένο συντελεστή 6% στην Ελλάδα περιλαμβάνονται:
• Βιβλία (έντυπα και ηλεκτρονικά)
• Περιοδικά και εφημερίδες
• Εισιτήρια για θέατρο, συναυλίες και κινηματογράφο
• Φαρμακευτικά προϊόντα
• Ιατρικές συσκευές και υλικά για ανθρώπινη χρήση
• Ηλεκτρική ενέργεια και φυσικό αέριο
• Προϊόντα υγιεινής όπως μάσκες, γάντια, σαπούνια και αντισηπτικά
• Εισαγωγή και μεταβίβαση έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων
Από τη λίστα απουσιάζουν βασικά τρόφιμα, γεγονός που επηρεάζει άμεσα το κόστος διαβίωσης των νοικοκυριών.
Τι ισχύει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τους υψηλότερους βασικούς συντελεστές ΦΠΑ είναι:
• Ουγγαρία – 27%
• Φινλανδία – 25,5%
• Κροατία – 25%
• Δανία – 25%
• Σουηδία – 25%
Αντίθετα, τα χαμηλότερα ποσοστά εφαρμόζονται:
• Λουξεμβούργο – 17%
• Μάλτα – 18%
• Κύπρος – 19%
• Γερμανία – 19%
Ο μέσος κανονικός συντελεστής ΦΠΑ στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανέρχεται στο 21,9%, σχεδόν επτά ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το ελάχιστο όριο που προβλέπουν οι κοινοτικοί κανονισμοί.
Οι πρόσφατες αλλαγές στους συντελεστές ΦΠΑ στην Ευρώπη
Αρκετές χώρες έχουν προχωρήσει σε προσαρμογές από το προηγούμενο έτος:
• Η Αυστρία θα μηδενίσει τον ΦΠΑ σε ορισμένα προϊόντα υγιεινής από το 2026
• Η Εσθονία αύξησε τον κανονικό συντελεστή από 22% σε 24% τον Ιούλιο του 2025
• Η Γερμανία μεταφέρει τα τρόφιμα εστιατορίων σε μειωμένο συντελεστή 7% από το 2026
• Η Ελλάδα επέκτεινε τη μείωση 30% στους συντελεστές ΦΠΑ σε περισσότερα νησιά
• Η Λιθουανία μετέφερε προϊόντα από συντελεστή 9% στο 12%
• Η Ολλανδία αύξησε τον ΦΠΑ στις υπηρεσίες διαμονής από 9% σε 21%
• Η Φινλανδία μείωσε τον μειωμένο συντελεστή από 14% σε 13,5%
• Η Ρουμανία αύξησε τον βασικό συντελεστή από 19% σε 21% τον Αύγουστο του 2025, ενοποιώντας παράλληλα τα κλιμάκια 5% και 9% σε ενιαίο 11%
Οι μεταβολές αυτές καταδεικνύουν ότι η φορολογική πολιτική γύρω από τον ΦΠΑ παραμένει δυναμική σε ολόκληρη την Ευρώπη, με κάθε χώρα να προσαρμόζει τις επιλογές της βάσει δημοσιονομικών και κοινωνικών αναγκών.
Πηγή: ΟΤ
