Η καταναλωτική εμπιστοσύνη στην Ευρωζώνη κατέγραψε τον Μάρτιο τη ραγδαιότερη υποχώρησή της από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ο δείκτης οικονομικού κλίματος βυθίστηκε στο -16,3 από -12,3 τον Φεβρουάριο, ενώ ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή επιβαρύνει ήδη τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς μέσω της ανόδου στις τιμές καυσίμων και καταναλωτικών αγαθών. Στον ορίζοντα διαγράφεται ο φόβος του στασιμοπληθωρισμού στην Ευρώπη, με τις καταναλωτικές δαπάνες να κινδυνεύουν να συρρικνωθούν αντί να ενισχυθούν.
Ελεύθερη πτώση: Χαμηλό τριών χρόνων
Ο δείκτης καταναλωτικής εμπιστοσύνης βρέθηκε στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων δυόμιση χρόνων, από τον Οκτώβριο του 2023. Πρόκειται, ωστόσο, για κάτι παραπάνω από ένα απλό στατιστικό χαμηλό: όπως επισημαίνει η Wall Street Journal, η ταχύτητα της πτώσης δεν έχει προηγούμενο από τον Μάρτιο του 2022 — εκείνη ακριβώς την περίοδο που οι Ευρωπαίοι καταναλωτές προσπαθούσαν να απορροφήσουν το σοκ της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Τότε, οι τιμές φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά υπερδιπλασιάστηκαν εν μία νυκτί σε σχέση με τον Φεβρουάριο, ενώ ως τον Αύγουστο του 2022 είχαν καταγράψει άνοδο άνω του 350% (πηγή: Trading Economics).
Το γεγονός ότι η ίδια δυναμική επαναλαμβάνεται σήμερα — με τον πόλεμο αυτή τη φορά να μαίνεται στη Μέση Ανατολή και όχι στα ευρωπαϊκά σύνορα — δεν περνά απαρατήρητο από τους αναλυτές. Η πτώση μάλιστα εξέπληξε και το κοινό consensus των οικονομολόγων της Wall Street Journal, οι οποίοι είχαν προβλέψει μικρότερη υποχώρηση στο -14,1.
Γιατί βουλιάζει η εμπιστοσύνη — δύο ερμηνείες
Υπάρχουν δύο συμπληρωματικές εξηγήσεις για την ένταση της πτώσης. Η πρώτη είναι άμεση: τα νοικοκυριά έχουν ήδη αισθανθεί το πλήγμα από την ανατίμηση των καυσίμων, η οποία μεταφέρεται αλυσιδωτά στις τιμές των καταναλωτικών αγαθών. Η δεύτερη είναι ψυχολογική: οι Ευρωπαίοι καταναλωτές, με νωπές ακόμη τις μνήμες της πληθωριστικής κρίσης των τελευταίων ετών και χωρίς να έχουν ανακτήσει πλήρως την αγοραστική τους δύναμη, είναι πολύ πιο καχύποπτοι και ανήσυχοι από ό,τι σε οποιοδήποτε προηγούμενο σοκ. Η «Ευρωπαϊκή Επιτροπή» επιβεβαίωσε ότι «η εμπιστοσύνη βρίσκεται σημαντικά κάτω από τον μακροπρόθεσμο μέσο όρο», τεκμηριώνοντας μια ευρύτερη απαισιοδοξία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ερωτηθέντες συμμετείχαν στην έρευνα μεταξύ 1 και 22 Μαρτίου — δηλαδή αμέσως μετά τις πρώτες αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις στις 28 Φεβρουαρίου. Αυτό σημαίνει, όπως επισημαίνει η Pantheon Macroeconomics, ότι ο αρχικός αντίκτυπος του πολέμου στο Ιράν ήταν εντονότερος για το κλίμα στην Ευρωζώνη από ό,τι οι δασμοί Τραμπ πέρυσι.
Το φάντασμα του στασιμοπληθωρισμού
«Αφού τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου επικεντρώθηκαν στους ανοδικούς κινδύνους για τον πληθωρισμό, οι αγορές καλούνται τώρα να εξισορροπήσουν αυτές τις ανησυχίες με τους καθοδικούς κινδύνους για την ανάπτυξη», τονίζει οικονομολόγος της Pantheon Macroeconomics. Ο συνδυασμός αυτός — υψηλός πληθωρισμός και χαμηλή ανάπτυξη — είναι ακριβώς ο ορισμός του στασιμοπληθωρισμού, που πλανιέται ως απειλή πάνω από την Ευρώπη.
Η Oxford Economics είναι ακόμη πιο συγκεκριμένη: ο αντίκτυπος στον πληθωρισμό αναμένεται να κορυφωθεί τον Απρίλιο, με αυξήσεις που θα ξεπεράσουν κατά μέσο όρο το 3%. Οι μισθοί δεν μπορούν να αντιδράσουν με την ίδια ταχύτητα, άρα το πραγματικό εισόδημα θα συρρικνωθεί. Και χωρίς ισχυρό πραγματικό εισόδημα, τα νοικοκυριά δεν πρόκειται να ανοίξουν τα πορτοφόλια τους — αντιθέτως, είναι απίθανο να αντλήσουν από τις αποταμιεύσεις τους για να αντισταθμίσουν τις απώλειες.
Η ΕΚΤ σε δύσκολη θέση
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είχε στηρίξει τις προβλέψεις της σε μια σταδιακή ανάκαμψη των καταναλωτικών δαπανών για το 2025, παρά τις πιέσεις από τις εμπορικές εντάσεις και την αβεβαιότητα γύρω από τους αμερικανικούς δασμούς. Τα νέα στοιχεία δείχνουν ακριβώς την αντίθετη κατεύθυνση: τα νοικοκυριά σκοπεύουν να συστείλουν, όχι να επεκτείνουν, τις δαπάνες τους.
Στη Γερμανία, ο δείκτης επενδυτικού κλίματος ZEW κατέγραψε και αυτός κατακόρυφη πτώση τον Μάρτιο, ακολουθώντας την υποβάθμιση των προβλέψεων για την παγκόσμια ανάπτυξη το 2026 από κορυφαία ιδρύματα, όπως το Ινστιτούτο Ifo και το Ινστιτούτο Κιέλου για την Παγκόσμια Οικονομία. Η εικόνα που διαμορφώνεται συνολικά είναι ανησυχητική: η Ευρωζώνη εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης εύθραυστης ισορροπίας, με τα νοικοκυριά να πατάνε σε κινούμενη άμμο — μόλις ανέκαμπταν από το ενεργειακό σοκ του 2022, και τώρα καλούνται να αντιμετωπίσουν νέα κύματα πίεσης.
