Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ισχύουν από το 2024, αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη-μέλη διαχειρίζονται δαπάνες, ελλείμματα και χρέος. Για την Ελλάδα, το πλαίσιο εστιάζει στον έλεγχο των καθαρών πρωτογενών δαπανών, προβλέποντας συγκεκριμένες πορείες προσαρμογής, ώστε να διασφαλίζεται η σταθερότητα και να δημιουργείται χώρος για επενδύσεις και ανάπτυξη.
Πώς λειτουργεί το νέο δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ
Το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή παρουσιάζει αναλυτικά τη φιλοσοφία και την εφαρμογή των νέων κανόνων, δίνοντας έμφαση στην περίπτωση της Ελλάδας μέσα από αριθμητικά παραδείγματα. Το αναθεωρημένο πλαίσιο επιδιώκει να συνδυάσει τη δημοσιονομική πειθαρχία με την ευελιξία για επενδύσεις, στηρίζοντας παράλληλα μεταρρυθμίσεις και την οικονομική ανάπτυξη.
Οι κανόνες αυτοί, που καθορίζουν πόσο μπορούν να δαπανούν και να δανείζονται τα κράτη-μέλη, είναι απλούστεροι σε σύγκριση με το προηγούμενο καθεστώς και εστιάζουν σε πιο διαφανείς και προσαρμοσμένες ανά χώρα πορείες δαπανών, με βασικό στόχο τον έλεγχο του δημόσιου χρέους.
Οι τρεις βασικές αλλαγές στους κανόνες
Το νέο σύστημα εισάγει τρεις κεντρικές διαφοροποιήσεις:
- Κύριος δείκτης αξιολόγησης είναι πλέον οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες, που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους. Τα όρια της Συνθήκης του Μάαστριχτ παραμένουν:
• Έλλειμμα έως 3% του ΑΕΠ
• Δημόσιο χρέος έως 60% του ΑΕΠ
Για χώρες με χρέος άνω του 90% του ΑΕΠ, απαιτείται ετήσια μείωση τουλάχιστον 1 ποσοστιαίας μονάδας. Παράλληλα, το διαρθρωτικό ισοζύγιο πρέπει να διατηρείται 1,5 ποσοστιαία μονάδα κάτω από το όριο ελλείμματος, με ετήσια βελτίωση 0,4 μονάδων σε τετραετές πλάνο ή 0,25 μονάδων σε επταετές.
- Κάθε κράτος-μέλος καταρτίζει ένα 4ετές σχέδιο, με δυνατότητα επέκτασης σε 7 έτη, που καθορίζει την πορεία των δαπανών, τις μεταρρυθμίσεις και τις επενδύσεις με στόχο τη σταθερή αποκλιμάκωση του χρέους.
- Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολογεί τα σχέδια, διαπραγματεύεται με τα κράτη-μέλη και, μετά την έγκριση, η συμφωνημένη πορεία καθίσταται δεσμευτική.
Τι περιλαμβάνουν οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες
Οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος των κρατικών εξόδων, όπως μισθούς, κοινωνικές παροχές, επενδύσεις και υπηρεσίες, αλλά εξαιρούν:
• Πληρωμές τόκων χρέους
• Δαπάνες που καλύπτονται αποκλειστικά από ευρωπαϊκά κονδύλια
• Συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα
• Έκτακτα και προσωρινά μέτρα
• Δαπάνες που σχετίζονται με την κυκλική ανεργία
Οι μεταβολές στη φορολογία επηρεάζουν άμεσα τον υπολογισμό τους, καθώς μειώσεις φόρων θεωρούνται πρόσθετη δαπάνη, ενώ αυξήσεις φόρων αντιμετωπίζονται ως εξοικονόμηση.
Ο ρόλος του «Λογαριασμού Ελέγχου»
Το νέο εργαλείο παρακολούθησης, ο Λογαριασμός Ελέγχου, συγκρίνει κάθε χρόνο τις πραγματικές δαπάνες με τη συμφωνημένη πορεία. Απόκλιση άνω του 0,3% του ΑΕΠ ετησίως ή 0,6% σωρευτικά μπορεί να ενεργοποιήσει διορθωτικές διαδικασίες, εκτός αν συντρέχουν έκτακτες συνθήκες.
Πώς δημιουργείται δημοσιονομικός χώρος
Σε αντίθεση με το παρελθόν, η υπέρβαση των στόχων πρωτογενούς πλεονάσματος δεν επιτρέπει αυτόματα πρόσθετες δαπάνες ή φοροελαφρύνσεις, καθώς κάτι τέτοιο θα παρέκκλινε από τη συμφωνημένη πορεία. Η υπεραπόδοση αξιοποιείται κυρίως για τη μείωση του χρέους και τη δημιουργία αποθεμάτων ασφαλείας.
Νέος δημοσιονομικός χώρος μπορεί να προκύψει μόνο μέσω μόνιμων αυξήσεων εσόδων, όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή αλλαγές συντελεστών, που επιτρέπουν αναθεώρηση της πορείας δαπανών.
Το παράδειγμα των φοροελαφρύνσεων που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ
Οι μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ βασίστηκαν σε αυξημένα μόνιμα έσοδα και στην αρχική υποεκτέλεση δαπανών. Για την Ελλάδα, ο ρυθμός αύξησης των καθαρών δαπανών ήταν -0,2% το 2024, με προβλέψεις αύξησης 4,4% το 2025 και 5,7% το 2026, σύμφωνα με την Εισηγητική Έκθεση του Κρατικού Προϋπολογισμού 2026.
Η συνολική μεταβολή της περιόδου 2024-2026 ευθυγραμμίζεται με τη σύσταση του Συμβουλίου για σωρευτική αύξηση 9,9%. Ο Λογαριασμός Ελέγχου δείχνει αρνητικό σωρευτικό υπόλοιπο περίπου -0,3% του ΑΕΠ το 2026, εντός των επιτρεπόμενων ορίων, ιδιαίτερα μετά την ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής για αμυντικές δαπάνες.
Το σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή καταλήγει ότι μεγάλο μέρος των φορολογικών ελαφρύνσεων χρηματοδοτείται από ενεργητικά μέτρα αύξησης εσόδων του 2024, διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους και τη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό πλαίσιο.
