Ξεδιπλώνοντας την ανθρωπογεωγραφία αυτού του τόπου, παράλληλα με την πολιτιστική δομή & ιστορία, θα παρατηρήσουμε πολλά. Ιστορίες άλλοτε πικρές και άλλοτε γλυκές, συνθέτουν την ανθρωπογεωγραφία των ορεσίβιων κατοίκων αυτής της ξεχασμένης περιφέρειας. Μια περιφέρεια που κάποιοι την θυμούνται μόνον την προεκλογική περίοδο για “άρμεγμα” ψήφων και μετά την ξεχνάνε…μέχρι τις επόμενες εκλογές!
Του Διαμαντή Θ. Βαχτσιαβάνου
Ξεδιπλώνει ο τόπος αυτός ιστορίες γλυκόπικρες, σαν ανοιχτό στόμα που όλο πεινάει, αλλά μένει μονίμως νηστικό!
Στην πλειονότητά τους οι άνθρωποι αυτής της επαρχίας, δεν ήταν πλούσιοι και με τις γεωργοκτηνοτροφικές τους ασχολίες, “κυνηγούσαν” πάντα την αξιοπρεπή επιβίωση!
Για το πως ακριβώς αναπτύχθηκε το Βόιο και ποιές ακριβώς οι συνθήκες της κάθε εποχής, είναι ένα πολύ ιδιαίτερο θέμα για έρευνα. Η περιοχή δεν φαίνεται να είχε ποτέ μεγάλα τσιφλίκια, κατεχόμενα από τους γηγενείς κατοίκους. Αν οι γόνιμες περιοχές ήταν γύρω από τα νερά του Αλιάκμονα, αυτά είχαν “καταληφθεί” από Βαλαάδες. Στο Άνω Βόιο είχαμε μικρές καλλιεργούμενες εκτάσεις, πιο πολύ όμως κτηνοτροφία. Μπορούμε να πούμε, πως όπου υπήρχε γόνιμο έδαφος και εξυπηρετούμενο από την συγκοινωνία της εποχής, κατοικούνταν από Τούρκους και Βαλαάδες. Ενώ τα άγονα και δύσκολα στην επικοινωνία μέρη, κατοικούνταν από γηγενείς. Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν κολίγοι, στην “υπηρεσία” Τούρκων και Βαλαάδων!
Αν δούμε και την διασπορά Τούρκων στο Βόιο, θα παρατηρήσουμε πως από την Νεάπολη και κάτω, εγκαθίστανται πολλοί Βαλαάδες. (Εξισλαμισμένοι Χριστιανοί) & στους πλούσιους οικισμούς Τούρκοι!
Το Άνω Βόιο που ήταν μια πιο φτωχή περιοχή, δεν ενδιέφερε ιδιαίτερα τους Τούρκους και έτσι εκεί, έχουμε καθαρόαιμες Χριστιανικές κοινότητες! Πιθανολογείται πως τα περισσότερα χωριά, δημιουργήθηκαν από καταδιωκόμενους Χριστιανούς μετά τον 16ο αιώνα, ύστερα από την επανάσταση του Διονύσιου του Σκυλόσοφου και των Ορλοφικών (1770).
Ξεχωριστή περίπτωση αποτελούσε η Σιάτιστα, το Φλωροχώρι όπως το έλεγαν, με τους πραματευτάδες και το εμπόριο εκτός ελληνικών συνόρων, τα εργαστήρια γουνοποιίας και τα περίφημα αρχοντικά της! Κάποια από αυτά διατηρούνται ως σήμερα, απόδειξη ευημερίας εκείνης της μακρινής εποχής. Γεγονός είναι πως οι Σιατιστινοί έμποροι, είχαν φτάσει σε κάθε γωνιά της Ευρώπης!
Οι κοινωνικές συντεταγμένες εδώ δεν διαφέρουν πολύ. Μόνον που όσο ανηφορίζουμε στο Άνω Βόιο, θα δούμε την απομόνωση και την “λιτότητα”, ζωγραφισμένη στα πρόσωπα των ανθρώπων. Πιο φτωχός ο κόσμος εκεί ψηλά, γι’ αυτό ο ξενιτεμός, του ανδρικού κυρίως πληθυσμού, ήταν σύνηθες φαινόμενο από πολύ παλιά! Έφευγαν για μήνες ή για χρόνια, ακόμα και εκτός συνόρων! Πασίγνωστοι οι μαστόροι που πελεκούσαν την πέτρα και δημιουργούσαν τα πέτρινα θαύματα! Ξεχώριζαν οι Πενταλοφίτες, που συναγωνίζονταν στην “τέχνη της πέτρας” με τους ορεσίβιους Γαλατινιώτες. Τα “αγρόσκυλα” του “Ψηλορείτη” της Γαλατινής, που “δάγκωναν” μόνον τους κακούς, ήταν μαθημένα στην σκληραγωγία λόγω υψομέτρου και συνθηκών διαβίωσης. Αυτοί οι ορεσίβιοι, είχαν & μια ιδιαιτερότητα! Ήταν ασυμβίβαστοι με το άδικο και τους ακολουθούσε ο αέρας της ελευθερίας, επειδή εκεί ψηλά δεν πάτησε Τούρκος κατακτητής. Δεν είναι τυχαίο πως, ο ήρωας “Νταβέλης” της Γαλατινής, ήταν από αυτά τα χώματα!
Άλλες ακμάζουσες περιοχές ήταν η Εράτυρα, το κεφαλοχώρι της Βλάστης, η Νεάπολη, το Τσοτύλι. Δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε και στην Σισανιούπολη, η οποία καταγράφεται ως η έδρα της Μητρόπολης! Αυτή καταστράφηκε γύρω στον 16ο αιώνα, δίχως να υπάρχουν όμως πολλά στοιχεία για το γεγονός. Έκτοτε η Μητρόπολη μεταφέρθηκε στην Σιάτιστα, γι’ αυτό και ο τίτλος “Σισανίου και Σιατίστης” ακολουθεί, για να θυμίζει πως η Σιασιανούπολη ήταν κάτι ιδιαίτερο για την εποχή της. Τι όμως; Στην 10/ετία του “90 ανακαλύφθηκαν τα θεμέλια της Μητρόπολης στο Σισάνι, αλλά λείπουν όλα εκείνα τα στοιχεία που θα έριχναν φως στην ιστορικότητα της Σισανιούπολης. Να θυμίσουμε, πως στην ανακάλυψη των θεμελίων της Μητρόπολης Σισανίου, πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο καθηγητής Στέργιος Τάττης, ως πρόεδρος – τότε -, του πολιτιστικού συλλόγου Σισανίου!
Οι Βοϊότες, μαθημένοι στην σκληρή και κλειστή ζωή, λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν, αλλά και των δύσκολων γεωργοκτηνοτροφικών ασχολιών, χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να έρθουν εκεί, ακόμα και τα αυτονόητα. Τα σινεμά και τα καφέ! Πιο παλιά, η μόνη ψυχαγωγία των κατοίκων, ήταν τα καφενεία και οι νυχτερινές μαζώξεις μεταξύ φίλων και συγγενών στις οικίες τους! Μια μορφή ψυχαγωγίας ήταν, πού και πού, το στρατιωτικό σινεμά μια – δυο φορές τον μήνα και αυτό θεωρούνταν από τους κατοίκους δώρο Θεού!
Αν στο Βόιο υπήρξε αργός βηματισμός για την ανάπτυξή του, αυτό δεν σημαίνει πως ψάχνουμε τους “συνωμότες” της επόμενης μέρας. Από πού να αρχίσεις και πού να σταματήσεις. Έχει σημασία όμως, να δούμε τι είναι συμφέρον για την ανάπτυξη της περιοχής σήμερα και με την “γνώση των ειδικών” να προχωρήσουμε, δίχως όμως προκαταλήψεις, οι οποίες θα μπορούσαν να θολώσουν περισσότερο το οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον!
Όπως δεν μπορούμε π.χ. να απορρίπτουμε συλλήβδην την εγκατάσταση ανεμογεννητριών, άλλο τόσο δεν μπορούμε να μην απαιτούμε “πού – πώς και γιατί” η εγκατάστασή τους, οι περιβαλλοντολογικές επιπτώσεις και οι επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων. Όπως δεν μπορούμε να είμαστε αρνητικοί στα φωτοβολταϊκά, αλλά αυτά δεν μπορούν να “φυτεύονται” σε εύφορη καλλιεργήσιμη γη! Εάν αυτά γίνονται χωρίς μελέτη, χωρίς ενημέρωση και αποδοχή από την πλειοψηφία των κατοίκων, τότε η περιοχή αυτοκτονεί και μετατρέπεται σε τόπο χωρίς ζωή! Οι τοπικές αρχές έχουν βέβαια την ευθύνη, όπως και η πολιτεία, αλλά και οι κάτοικοι με την συμμετοχή και συμπεριφορά τους μπορούν να επηρεάσουν καταστάσεις και να αναλάβουν την ευθύνη για ότι συμβεί!
Όπως δεν μπορούμε να απορρίπτουμε την τελευταία πρόταση για τις φυλακές, αλλά πρέπει να υπάρξει ενημέρωση των κατοίκων και δεσμεύσεις – εγγυήσεις για “φυλακές” και όχι για τη μετατροπή τους σε δομές μεταναστών. Ακούγεται περιέργως κι αυτό!
Δεν είναι όμως λυπηρό, στο Βόιο, να μιλάμε για άνοιγμα φυλακών και κλείσιμο σχολείων;
Πρέπει να επισημάνουμε ιδιαίτερα πως το Βόιο, έχει απαράμιλλο φυσικό πλούτο, πολλά μνημεία – κυρίως θρησκευτικού χαρακτήρα (μοναστήρια κ.λπ), που αξιοποιώντας τα σωστά, θα μπορούσαν οι τοπικές αρχές να προγραμματίσουν την τουριστική τους αξιοποίηση και δίνοντας ώθηση στην προβολή τους, να πολλαπλασιάσουν από την μια τα τουριστικά τους έσοδα και από την άλλη, να προβάλουν τον τόπο εντός και εκτός συνόρων! (Ι.Μ. Παναγίας Μικροκάστρου, Ι.Μ. Αγίου Αθανασίου Εράτυρας, Ι.Μ. Αγίας Παρασκευής Ναμάτων, Ι.Μ. Κοιμήσεως Θεοτόκου Σισανίου, Ι.Μ. Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Δρυοβούνου, Ι.Μ. Αγίου Παντελεήμονος Βλάστης, κ.λπ.). Όπως δείχνει η τοπική ιστορία, ειδικά η περιοχή αυτή, δεν μπορεί να ελπίζει σε “άνωθεν” βοήθεια, χωρίς την μέριμνα και φροντίδα των δικών της ανθρώπων!
Ελάχιστοι είναι αυτοί που έδειξαν διαχρονικά ενδιαφέρον για να βοηθήσουν αυτόν τον τόπο να σταθεί στα πόδια του και αυτό πρέπει να το έχει υπ’ όψιν του ο Βοϊότης. Πως η μόνη σωτηρία του, εξαρτάται από την δική του θέληση και αυτό βρίσκεται αποκλειστικά στα δικά του χέρια! Άνθρωποι που να αγαπούν τον τόπο τους και τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν γύρω μας!
Μέσα σε αυτούς τους ταραγμένους καιρούς, πρέπει με κοινή προσπάθεια να αξιοποιηθεί ότι μπορεί. Από την γεωργία με νέες καλλιέργειες και τυποποίηση προϊόντων, την κτηνοτροφία που ανθούσε πριν λίγα χρόνια και το Βόιο προσφέρεται σε αυτό τον τομέα, έως τις φυσικές ομορφιές με τα πέτρινα γεφύρια, τα αρχοντικά της Σιάτιστας, τον Αλιάκμονα που είναι ένας φυσικός θησαυρός και τα μοναστήρια του. Ο θρησκευτικός τουρισμός ιδιαίτερα, είναι η πιο γρήγορα αναπτυσσόμενη κατηγορία τουρισμού παγκόσμια!
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός της ερήμωσης της περιοχής από νέους ανθρώπους! Υπάρχει τρόπος να γυρίσουν νέοι άνθρωποι στην περιοχή και οι “ειδικοί”, που πληρώνονται για νέες ιδέες, το γνωρίζουν αυτό! Εάν π.χ. επιδοτήσουν προγράμματα για μόνιμη εγκατάσταση νέων ανθρώπων, είναι ένας τρόπος. Χωρίς εργασία δεν υπάρχει ζωή!
Ο κύκλος αυτός, αν ξαναμιλήσουμε για στον θρησκευτικό τουρισμό, πέραν των φυσικών χώρων λατρείας, μπορεί να “κινήσει” εταιρείες λεωφορείων, τουριστικές επιχειρήσεις, ξενοδοχειακές αλυσίδες, ξεναγούς και τοπικά καταστήματα αναμνηστικών δώρων!
Ίσως τώρα σε καιρούς κρίσης, είναι ανάγκη η περιοχή να αναγεννηθεί με νέες ιδέες και αξιοποιώντας αυτά που έχει – γιατί έχει -, τότε μπορεί να κάνει το άλμα προς τα εμπρός!
Ιδιαίτερα ο θρησκευτικός τουρισμός, δεν είναι εφεύρημα της εποχής μας! Υπήρχε από πολύ παλιά, διότι οι άνθρωποι πάντα ήταν “δεμένοι” με τους τόπους λατρείας. Τις οργανωμένες ομάδες πολιτών τις “δημιουργεί” και η ανάλογη φροντίδα εκείνων που θέλουν να τις προσελκύσουν. Το τουριστικό ρεύμα εύκολα έρχεται στην πηγή, φτάνει να υπάρξει ενδιαφέρον από τους οικοδεσπότες και ένας τρόπος είναι η προβολή και η επικοινωνία! Ιστορικά και θρησκευτικά μνημεία, πετρογέφυρες και νερόμυλοι, σε συνδυασμό με τις φυσικές ομορφιές του Βοΐου, υπάρχουν πολλά!
Απαραίτητο όμως το ενδιαφέρον των τοπικών αρχών, οι πολιτιστικοί σύλλογοι να πιέσουν προς αυτή την κατεύθυνση και όχι μόνον για πανηγύρια και χορούς και οι πολίτες να πιέσουν προς αυτή την κατεύθυνση!
Η πολιτιστική κληρονομιά, σε συνδυασμό με τον θρησκευτικό τουρισμό και και τα αξιοθέατα της περιοχής, μπορεί να είναι κάτι καινούργιο για την περιοχή. Αν υπάρχει το ενδιαφέρον από την “βάση” των πολιτών, σίγουρα η δημοτική αρχή και η πολιτεία θα δείξουν ενδιαφέρον!
Ο δρόμος της ιστορίας και του πολιτισμού είναι σχεδόν άγνωστες σελίδες, διότι ελάχιστοι ασχολήθηκαν με αυτά. Ή “ασχολήθηκαν” ευκαιριακά και προεκλογικά, με λόγια που “χάθηκαν” μετεκλογικά!
Στους “ελάχιστους” που έδειξαν ενδιαφέρον, θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στον Σιατιστινό Γ. Μπόντα, τον Γαλατινιώτη δάσκαλο Αν. Μπέλλο, τον πανεπιστημιακό Αν. Δάρδα και ίσως κάποιους λίγους ακόμα!
Μέσα στο κάδρο των χρόνων από τους “Βαλκανικούς πολέμους” και τον “Μακεδονικό Αγώνα”, ας θεωρήσουμε πως το Βόιο αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο με ιστορία και πολιτιστική κληρονομιά. Ένας τόπος όμως που χάνεται και το δείχνουν αυτό τα έρημα χωριά. Ας δώσουμε μεγαλύτερη δημοσιότητα στην τοπική ιστορία, στον “Μακεδονικό Αγώνα”, στην “Μάχη της Σιάτιστας”, στους τοπικούς ευεργέτες (Παπαγεωργίου, Παπανικολάου κ.ά) και ας βρεθούν τρόποι να ξαναγεμίσει ο τόπος με νέους ανθρώπους. Χωρίς νέους ανθρώπους ο τόπος σε λίγο δεν θα υπάρχει! Υπάρχουν και κάποια γεγονότα που πολλοί αγνοούν, γιατί δεν τους τα “δείξαμε”! Όπως με τους νεκρούς Κρητικούς που θάφτηκαν στον Ι.Ν. Προφήτη Ηλία στο Μικρόκαστρο, μετά την “Μάχη της Σιάτιστας”! Τους πεσόντες Κρήτες τους έθαψαν βέβαια με τιμές στην Σιάτιστα, αλλά κάποιοι μείνανε για λίγο “ξεχασμένοι” στο βουνό και η “κατοικία” τους έγινε ο Προφήτης Ηλίας στο Μικρόκαστρο! Ένα μνημείο στην μνήμη τους, έστω μετά πολλά χρόνια, θα ήταν απαραίτητο στην μνήμη τους!
Ίσως η κρίση της εποχής να είναι η αρχή για ένα νέο ξεκίνημα στο πολύπαθο και ξεχασμένο Βόιο και πως, αν τολμήσουμε, θα αναδείξουμε αυτό, που ενώ υπάρχει – γιατί υπάρχει – και “φυλασσόταν καλά κρυμμένο”!
Ίσως τώρα είναι η στιγμή να βγει στο φως το αληθινό!
