Βέβαια τον σπόρο της Εθνικής αναγέννησης είχαν σπείρει πολύ πριν οι Έλληνες ιδία της διασποράς οι οποίοι άρχισαν με έντυπα στα υποτυπώδη τότε τυπογραφεία να προσπαθούν να ξυπνήσουν τις συνειδήσεις των Ελλήνων που εν πολλοίς βρίσκονταν σε χειμερία νάρκη.
Του Κων/νου Τζέκη
Ας δούμε τις ελληνικές εφημερίδες πριν και κατά την Επανάσταση. Αν παραλείφθηκε κάποια ζητάμε συγνώμη από τους αναγνώστες και με χαρά θα συμπλήρωνα τον κατάλογο.
- Η πρώτη γκαζέττα, (τις εφημερίδες τότε τις έλεγαν γκαζέττες) κυκλοφόρησε στην Βιέννη το 1784 από τον πρωτοέλληνα δημοσιογράφο, ζακυνθινό, Γεώργιο Βεντότη. Ήταν εβδομαδιαία, κυκλοφόρησε μόνο ένα δίμηνο από 15 Μαΐου έως 15 Ιουλίου 1784 (περίπου).
Έκλεισε εξ αιτίας των τουρκικών παρεμβάσεων. Δεν σώθηκε κανένα της φύλλο καθώς αγνοούνται και οι τίτλοι της.2. Η δεύτερη γκαζέττα, κυκλοφόρησε πάλι στη Βιέννη, από τους αδελφούς Μαρκίδες Πούλιου (Γεώργιο και Πούλιο) με καταγωγή από τη Σιάτιστα. Ετιτλοφορείτο «Εφημερίς». Ήταν δισεβδομαδιαία, τετρασέλιδη και αυξανόμενη έφθασε μέχρι 16 ή και 20 σελίδες. Το πρώτο της φύλλο κυκλοφόρησε στις 31 Δεκεμβρίου του 1790. Στα τυπογραφεία της, τυπώθηκαν τα επαναστατικά έργα του Ρήγα. Μαζί με τον Φεραίο πιάστηκε και ο Γεώργιος Μαρκίδης Πούλιου. Η εφημερίδα έκλεισε το 1797 και τα τυπογραφεία κατασχέθηκαν.
3. Από τον Κοζανίτη, Ευφρόνιο Πόποβιτς στις 2 Ιουλίου του 1811, κυκλοφόρησε στη Βιέννη η εφημερίδα «Ειδήσεις για τα ανατολικά μέρη».Έκλεισε ύστερα από πέντε μήνες.
4. Ξανά στη Βιέννη, στις 3 Ιανουαρίου του 1812, εκδόθηκε από τον λόγιο Δημ. Αλεξανδρίδη ο «Ελληνικός Τηλέγραφος», στην αρχή δισεβδομαδιαίος και αργότερα ημερήσιος από το 1817. Επέζησε έως το 1821, και υπέστη πολλές παρεμβάσεις από την Αυστριακή λογοκρισία.
5. Διάφορα φιλολογικά περιοδικά έπαιζαν ρόλο εφημερίδας. Ο «Λόγιος Ερμής» διευθυνόμενος στην αρχή από τον Άνθιμο Γαζή, δεκαπενθήμερος από 1/1/1811 έως τον Μάρτιο του 1821 και από το 1816 από τους: Κοκκινάκη και Φαρμακίδη. Το περιοδικό είχε την έδρα του στην Βιέννη, όπως και η «Καλλιόπη» του Σταγειρίτη.
Το 1818 εκδόθηκε στο Παρίσι από τον Κ. Νικολόπουλο το περιοδικό «Αθήνα» που κράτησε έξι μήνες και το 1819, η «Μέλισσα» (εφημερίδα Ελληνική εκδιδόμενη από τον Σ. Κόνδου Κερκυραίου). Την ίδια χρονιά, βγήκαν στο Λονδίνο το «Μουσείον» και το «Ίρις» και «Ελληνικά». - Διάφορες εφημερίδες ελληνικές ή ξενόγλωσσες, εκδόθηκαν προεπαναστατικά και στα Επτάνησα, κυρίως στην Κέρκυρα, όπως η «Gazzetta Urbana» των Πιέρρη και Μουστοξύδη (1811), η «Ιονική» (1814) κ.ά.
7. Η πρώτη Ελληνική εφημερίδα στην ελεύθερη Ελλάδα ήταν η «Σάλπιγξ Ελληνική». Τυπωνόταν σε τυπογραφείο που έφερε ο Δ. Υψηλάντης από την Τεργέστη και εγκατέστησε στην Καλαμάτα, υπό την διεύθυνση του Θ. Φαρμακίδη. Κυκλοφόρησαν μόνο τρία φύλλα της, 1, 15 και 25 Αυγούστου του 1821.
8. Στη Στερεά Ελλάδα, ελλείψει τυπογραφείων, κυκλοφόρησαν τρεις χειρόγραφες εφημερίδες:
α) Η «Αιτωλική» στο Μεσολόγγι, το 1821.
β) Ο «Αχελώος» στο Αγρίνιο το 1822.
γ) Μία πρόχειρη στο Γαλαξίδι που δεν σώθηκε ο τίτλος της γνωστή ως ψευτοεφημερίδα .9. Στα τέλη του 1823, έπειτα από την φροντίδα του φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου, ήρθαν στην Ελλάδα τέσσερα τυπογραφικά συγκροτήματα που ο Στάνχοπ εγκατέστησε, δύο στο Μεσολόγγι, ένα στην Αθήνα και ένα στο Ναύπλιο.
10. Κυκλοφόρησαν στο Μεσολόγγι τα «Ελληνικά Χρονικά» του Μάγερ από 1/1/2824 έως 20/2/1826.
Ακόμη, ο «Ελληνικός Τηλέγραφος», χρηματοδοτούμενος από τον Βύρωνα και διευθυνόμενος από τον ιταλό κόμη Γκάμπα. Εκδόθηκαν συνολικά 21 φύλλα από 20/3 έως 7/8 του 1824.11. Στην Αθήνα, εκδόθηκε η «Εφημερίς των Αθηνών», υπό την διεύθυνση του Γ. Ψύλλα, συνολικά 37 τεύχη, από τις 20/8/1824 έως και 15/4/1827.
12. Το 1824 εγκαταστάθηκε στην Ύδρα τυπογραφείο, δωρεά Διδότου. Εκεί ο ιταλός ελληνομαθής, Ιωσήφ Κιάππε, εξέδωσε την εφημερίδα «ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ» από 10/3/1824 έως και 2/5/1827.
Τον ίδιο χρόνο κυκλοφόρησε η «Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος» που στη συνέχεια μετέφερε την έκδοσή της στην Αγγλία.13. Τελικά, ως επίσημη κρατική εφημερίδα, κυκλοφόρησε στο Ναύπλιο η «Γενική Εφημερίς της Ελλάδος», από 7/10/1825. Ανάλογα με τη μεταφορά της Κυβέρνησης, άλλαζε και η έδρα της εφημερίδας.
Το 1832, μετονομάστηκε σε «Εθνική Εφημερίς» και με την άφιξη του Όθωνα σε «Εφημερίς της Κυβερνήσεως».
Όταν πρωτεύουσα έγινε η Αθήνα, η «Εφημερίς της Κυβερνήσεως», περιορίστηκε αποκλειστικά στη δημοσίευση διαταγμάτων και νόμων.14. Όταν η δημοσιογραφία πέρασε στα χέρια ιδιωτών, οι κυριότερες εφημερίδες των πρώτων χρόνων, στο ελεύθερο κράτος ήταν τρεις:
α) «Αθήνα» του Εμμανουήλ Αντωνιάδη (1832-1864)
β) «Ελπίς» του Λεβίδη (1837) και
γ) «Ο Αιών» του Ι. Φιλήμονος (1838-1888).
