Η ξανθιά λίμνη (Σαρί Γκιόλ) που μπορεί να κρύβει χρυσάφι; Ονομάστηκε ξανθιά για τα κιτρινοκαφετιά αργιλικά εδάφη, τη ρηχότητά της, αλλά κυρίως για τα πολλά καλάμια που αναπτύσσονταν σε αυτήν. Μετά το 1951 που αποξηράθηκε θα μπορούσε να λέγεται ο ξανθός κάμπος από τα σιτηρά που καλλιεργούνταν και έδιναν «ζωή» στην οικονομία της περιοχής. Από το 1959, που λειτούργησε το πρώτο ατμοηλεκτρικό εργοστάσιο με την καύση του λιγνίτη θα μπορούσε να λέγεται το μαύρο οροπέδιο αλλά η συμβολή στην οικονομία της περιοχής όπως και ολόκληρης της χώρας, θα μπορούσαν να την ονομάσουν «χρυσή κοιλάδα». Αύριο θα είναι μια μαύρη τρύπα με χρυσό παρελθόν ή θα συνεχίσει να είναι η «χρυσή κοιλάδα» της χώρας; Η περιοχή και ο λιγνίτης μπορούν και πρέπει να μετατραπούν στον χρυσό του 21ου αιώνα για την περιοχή και για την χώρα αρκεί να αξιολογήσουμε τα δεδομένα, να δούμε τις ευκαιρίες και να προχωρήσουμε με τόλμη.
Τι είναι ο λιγνίτης: Ένα ορυκτό με περιεκτικότητα σε άνθρακα 50%-70%, νερό, υδρογόνο και οξυγόνο. Συνηθίζουμε να τον λέμε και ορυκτό καύσιμο γιατί μέχρι σήμερα η κύρια χρήση του ήταν η καύση του για την θέρμανση νερού και στη συνέχεια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Είναι όμως μόνο καύσιμο ή μπορεί να έχει και άλλες χρήσεις; Ο λιγνίτης, με τον άνθρακα που περιέχει, μπορεί να έχει πολλές ακόμη χρήσεις πέρα από την καύση του.
Παραγωγή ανθρακονημάτων: Εξαγωγή ανθρακούχων ενώσεων από τον λιγνίτη, παραγωγή pitch, νηματοποίηση, σταθεροποίηση, ανθρακοποίηση σε υψηλές θερμοκρασίες. Παραδοσιακά τα περισσότερα ανθρακονήματα παράγονται από πολυακρυλονιτρίλιο (PAN), όμως η παραγωγή από pitch μπορεί να είναι σημαντικά φθηνότερη και αποτελεί αντικείμενο έρευνας διεθνώς. Ο λιγνίτης μπορεί να αποτελέσει πρώτη ύλη για ανθρακονήματα, τα οποία χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση σκυροδέματος και την αποκατάσταση παλαιών κατασκευών. Πρόκειται για προϊόν πολύ υψηλότερης προστιθέμενης αξίας από την απλή καύση. Παραγωγή υλικών μπαταριών: ο σκληρός άνθρακας (hard carbon) χρησιμεύει ως υλικό ανόδου (αρνητικού ηλεκτροδίου) σε επαναφορτιζόμενες μπαταρίες. Παραγωγή ενεργοποιημένης τέφρας: Ο λιγνίτης μπορεί να αεριοποιηθεί ή να υποστεί ελεγχόμενη καύση σε ειδικές συνθήκες ώστε να παράγεται τέφρα με σταθερή σύσταση και κατάλληλες ποζολανικές ιδιότητες. Η διαδικασία θα είναι πολύ πιο ελεγχόμενη από τους παλιούς ατμοηλεκτρικούς σταθμούς. Παραγωγή μετακαολίνης από τα υπερκείμενα στρώματα: Στα λιγνιτωρυχεία της Δυτικής Μακεδονίας υπάρχουν σημαντικές ποσότητες αργίλων και καολινιτικών υλικών. Με θερμική κατεργασία μπορούν να παραχθούν υλικά υψηλής αξίας που αντικαθιστούν την ιπτάμενη τέφρα στο τσιμέντο. Παραγωγή βιοεξανθρακώματος (biochar) και ανθρακούχων προσθέτων: Μέσω πυρόλυσης του λιγνίτη μπορούν να παραχθούν ανθρακούχα υλικά που βελτιώνουν ορισμένες ιδιότητες ειδικών τσιμέντων και σύνθετων υλικών. Παραγωγή συνθετικών ποζολανών: Από τα ανόργανα συστατικά του λιγνίτη μπορούν να παραχθούν λεπτόκοκκα πυριτικά και αργιλικά υλικά κατάλληλα για τσιμέντα χαμηλών εκπομπών CO₂. Παραγωγή συνθετικών καυσίμων: (diesel, βενζίνη, κηροζίνη) μέσω αεριοποίησης και σύνθεσης Fischer–Tropsch. Είναι τεχνικά εφικτό, αλλά απαιτεί μεγάλες επενδύσεις και δέσμευση CO₂. Παραγωγή υδρογόνου: επίσης μέσω αεριοποίησης, με παράλληλη δέσμευση και αποθήκευση του παραγόμενου CO₂. Παραγωγή χημικών προϊόντων: όπως μεθανόλη, αμμωνία, συνθετικό φυσικό αέριο και άλλες πρώτες ύλες για τη χημική βιομηχανία. Παραγωγή ενεργού άνθρακα: που χρησιμοποιείται σε φίλτρα νερού, καθαρισμό αέρα και βιομηχανικές εφαρμογές. Παραγωγή ανθρακούχων υλικών: όπως ανθρακονήματα ή υλικά για ηλεκτρόδια μπαταριών, μετά από κατάλληλη επεξεργασία. Πρόκειται για πεδίο έντονης έρευνας. Παραγωγή χουμικών και φουλβικών οξέων: τα οποία χρησιμοποιούνται ως εδαφοβελτιωτικά και στη γεωργία.
Όλα τα παραπάνω σε συνάρτηση με: Την τεράστια και φθηνή ποσότητα λιγνίτη, μεγάλης κλίμακας βιομηχανικές εγκαταστάσεις, διαθέσιμες εκτάσεις, ενεργειακά δίκτυα, τεχνικό προσωπικό υψηλής εξειδίκευσης, επιχειρήσεις με εμπειρία σε μεγάλα έργα, τη βιομηχανική κουλτούρα που διαθέτει η περιοχή, πανεπιστημιακή και ερευνητική δραστηριότητα. Συνηγορούν στο ότι ο λιγνίτης δεν πρέπει να εξελιχθεί σε ιστορία απώλειας αλλά σε μια ιστορία δημιουργίας. Είναι όλα αυτά υλοποιήσιμα; Αν δεν το ερευνήσουμε δεν θα το μάθουμε ποτέ. Αξίζει να αναφέρω ότι υπάρχουν χώρες που τόλμησαν και επένδυσαν στον λιγνίτη. Ενδεικτικά αναφέρω:
1. Γερμανία – Ανθρακονήματα από λιγνίτη: Η Γερμανία, ιδιαίτερα στις περιοχές της Λουσατίας και της Ρηνανίας, χρηματοδότησε έρευνες για την παραγωγή ανθρακονημάτων από λιγνίτη. Στόχος είναι η χρήση τους στην αυτοκινητοβιομηχανία, τις ανεμογεννήτριες και τις κατασκευές. Τα ανθρακονήματα μπορούν να μειώσουν το κόστος σε σχέση με εκείνα που παράγονται από πολυακρυλονιτρίλιο (PAN).
2. Ηνωμένες Πολιτείες – Ενεργός άνθρακας και ανθρακονήματα: Το U.S. Department of Energy χρηματοδοτεί προγράμματα που μετατρέπουν λιγνίτη σε ενεργό άνθρακα για φίλτρα νερού και αέρα, ανθρακονήματα, υλικά για μπαταρίες, γραφίτη υψηλής καθαρότητας.
3. Πολωνία – Προϊόντα άνθρακα: Ερευνητικά ινστιτούτα αξιοποιούν λιγνίτη για ενεργό άνθρακα, προσροφητικά υλικά για καθαρισμό λυμάτων, βελτιωτικά εδάφους.
4. Τσεχία: Η Τσεχία χρησιμοποιεί λιγνίτη για χουμικά οξέα, εδαφοβελτιωτικά, οργανικά λιπάσματα, απορρυπαντικά υλικά για περιβαλλοντικές εφαρμογές.
5. Κίνα: Η Κίνα είναι ίσως η χώρα με τη μεγαλύτερη αξιοποίηση του λιγνίτη πέρα από την ηλεκτροπαραγωγή: παραγωγή ενεργού άνθρακα, χημικών προϊόντων, συνθετικών καυσίμων, ανθρακικών υλικών, ηλεκτροδίων και υλικών για μπαταρίες.
6. Αυστραλία: Ο λιγνίτης της πολιτείας Βικτώρια αξιοποιείται σε πιλοτικές μονάδες για υδρογόνο, ανθρακικά υλικά, βελτιωμένα στερεά καύσιμα, χημικά προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
7. Ιαπωνία: Συνεργάζεται με την Αυστραλία για την παραγωγή υδρογόνου από λιγνίτη με δέσμευση και αποθήκευση CO₂ (CCS), ως μεταβατική τεχνολογία.
Πριν προχωρήσουμε στην καταστροφή των μηχανημάτων και των εγκαταστάσεων αξίζει να διερευνήσουμε εναλλακτικές λύσεις. Πριν προχωρήσουμε σε μη αναστρέψιμα τετελεσμένα αξίζει να δώσουμε μια ευκαιρία στην περιοχή και στη χώρα να εισέλθει σε μια νέα εποχή. Ο πληθυσμός στη Δυτική Μακεδονία βαίνει διαρκώς μειούμενος, η πολιτεία και το σύνολο των φορέων οφείλουν να εξετάσουν κάθε λύση που μπορεί να δώσει ανάσα στην περιοχή και να συμβάλει στην συνολική πορεία της χώρας. Λύσεις υπάρχουν και αξίζει να τις αναζητήσουμε.
Αλεξιάδης Παντελής
Πολιτικός Μηχανικός
