Η εικόνα των τριών γιγαντιαίων εκσκαφέων της ΔΕΗ να καταρρέουν στο ορυχείο της Μαυροπηγής έκανε τον γύρο της Ελλάδας. Για κάποιους ήταν μία ακόμη κατεδάφιση παρωχημένων βιομηχανικών εγκαταστάσεων. Για τους κατοίκους της Δυτικής Μακεδονίας όμως ήταν κάτι πολύ περισσότερο. Ήταν η συμβολική κατάρρευση μιας ολόκληρης εποχής.
Για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια η περιοχή μας αποτέλεσε την ενεργειακή καρδιά της χώρας. Χιλιάδες εργαζόμενοι, δεκάδες επιχειρήσεις και ολόκληρες τοπικές κοινωνίες αναπτύχθηκαν γύρω από τη δραστηριότητα της ΔΕΗ και την αξιοποίηση του λιγνίτη. Οι τεράστιοι εκσκαφείς που σήμερα οδηγούνται στη διάλυση δεν ήταν απλά μηχανήματα. Ήταν σύμβολα μιας παραγωγικής Ελλάδας που εξασφάλιζε την ενεργειακή της επάρκεια αξιοποιώντας έναν εγχώριο φυσικό πόρο.
Ας είμαστε όμως ειλικρινείς.
Το ζήτημα δεν είναι αν οι εκσκαφείς έπρεπε ή δεν έπρεπε να ανατιναχθούν. Ούτε αν η χώρα έπρεπε να παραμείνει εξαρτημένη από τον λιγνίτη. Η συζήτηση αυτή έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί εδώ και χρόνια.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι γκρεμίζουμε το παλιό χωρίς να έχουμε χτίσει το καινούργιο.
Από το 2019 μέχρι σήμερα η Δυτική Μακεδονία βρίσκεται σε μία πρωτοφανή διαδικασία οικονομικού και κοινωνικού μετασχηματισμού. Όλοι συμφώνησαν ότι η μονοκαλλιέργεια του λιγνίτη δεν μπορούσε να συνεχιστεί επ’ αόριστον. Όλοι αναγνώρισαν ότι η περιοχή χρειαζόταν ένα νέο παραγωγικό μοντέλο.
Όμως η μετάβαση δεν είναι ένα σύνθημα. Είναι μια δύσκολη διαδικασία που απαιτεί χρόνο, σχέδιο και κυρίως αποτελέσματα.
Επτά χρόνια μετά την έναρξη της συζήτησης για την απολιγνιτοποίηση, η τοπική κοινωνία συνεχίζει να αναζητά αυτά τα αποτελέσματα.
Οι νέοι εξακολουθούν να εγκαταλείπουν την περιοχή αναζητώντας εργασία σε άλλες πόλεις ή στο εξωτερικό. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν νέες αγορές. Τα χωριά και οι πόλεις της λιγνιτικής ζώνης αντιμετωπίζουν δημογραφική συρρίκνωση. Η αίσθηση που κυριαρχεί είναι ότι η οικονομία έχασε τον βασικό της πυλώνα χωρίς να αποκτήσει έναν νέο.
Τα προγράμματα της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης δημιούργησαν προσδοκίες. Ανακοινώθηκαν σημαντικοί πόροι και φιλόδοξοι στόχοι. Ωστόσο, οι τοπικές επιχειρήσεις και ο μέσος πολίτης δυσκολεύονται ακόμη να διαπιστώσουν το πραγματικό τους αποτύπωμα στην καθημερινότητα. Η κοινωνία δεν αξιολογεί τα προγράμματα από τους προϋπολογισμούς τους, αλλά από τις θέσεις εργασίας που δημιουργούν, από τις επιχειρήσεις που λειτουργούν και από την αναπτυξιακή προοπτική που δημιουργούν.
Και εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο έλλειμμα της μετάβασης.
Η τοπική κοινωνία βλέπει υποδομές να αποξηλώνονται, εργοστάσια να κλείνουν και εξοπλισμό να καταστρέφεται. Δεν βλέπει όμως με την ίδια ένταση νέα εργοστάσια να λειτουργούν, νέες παραγωγικές δραστηριότητες να αναπτύσσονται και νέες ευκαιρίες να δημιουργούνται.
Επίσης, η τοπική κοινωνία δεν βλέπει κανέναν αναπτυξιακό ρόλο στη ΔΕΗ, η οποία αφού απομύζησε τον πλούτο που έκρυβε η περιοχή στα σπλάχνα της, τώρα συνεταιρίζεται με ξένους κολοσσούς, βλέπε funds, για να κάνει τεράστια φωτοβολταϊκά πάρκα στην θέση των ορυχείων που κανονικά θα έπρεπε να τα αποκαταστήσει και να τα αποδώσει στις τοπικές κοινωνίες. Η τοπική κοινωνία είναι αποκλεισμένη από οποιαδήποτε επενδυτική προσπάθεια στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και μένει σε ρόλο παθητικού παρατηρητή, να κοιτάει τις ευκαιρίες να φεύγουν η μία μετά την άλλη.
Αντί για επενδυτικές ευκαιρίες για τους κατοίκους της Δυτικής Μακεδονίας βλέπουμε τεράστια data centers, φωτοβολταϊκά στα ορυχεία και επενδύσεις για αποθήκευση ενέργειας, που κανείς δεν μας έχει εξηγήσει τις επιπτώσεις τους στο ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον του τόπου. Το μόνο που ξέρουμε είναι ότι οι επενδυτές δεν έχουν καμία σχέση με τη Δυτική Μακεδονία και θα δημιουργηθούν ελάχιστες θέσεις εργασίας για την τοπική κοινωνία, που δεν αντιστοιχούν σε καμία περίπτωση στο ύψος αυτών των επενδύσεων.
Κάπως έτσι λοιπόν συμπεραίνουμε πολύ απλά ότι η Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση:
- Δεν είναι Δίκαιη για την τοπική κοινωνία, αλλά κομμένη και ραμμένη για τα μεγάλα συμφέροντα που ζουν και δραστηριοποιούνται εκτός Δυτικής Μακεδονίας.
- Δεν είναι Αναπτυξιακή για τον τόπο, γιατί δεν δημιουργεί επενδυτικές ευκαιρίες για την τοπική κοινωνία.
- Δεν είναι Μετάβαση γιατί μετά από τόσες καθυστερήσεις και μειώσεις προϋπολογισμών δεν έχει καταφέρει να αφήσει το αποτύπωμά της στην χειμαζόμενη τοπική οικονομία και κοινωνία.
Η Δυτική Μακεδονία δεν ζητά επιστροφή στο παρελθόν.
Ζητά το δικαίωμα στο μέλλον.
Ζητά μια μετάβαση που να μην περιορίζεται στην παύση της λιγνιτικής δραστηριότητας αλλά να δημιουργεί πραγματικές εναλλακτικές λύσεις. Ζητά επενδύσεις που θα παράγουν πλούτο, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας και προοπτική για τις επόμενες γενιές.
Η ανατίναξη των εκσκαφέων της Μαυροπηγής θα μείνει στην ιστορία ως μια εικόνα του τέλους. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι ποια θα είναι η εικόνα της νέας αρχής.
Γιατί η επιτυχία της απολιγνιτοποίησης δεν θα κριθεί από το πόσο γρήγορα εξαφανίστηκαν τα σύμβολα του παρελθόντος. Θα κριθεί από το αν οι νέοι της Δυτικής Μακεδονίας θα μπορούν να παραμείνουν στον τόπο τους, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένειες και να οραματιστούν το μέλλον τους εδώ.
Μόνο τότε η μετάβαση θα μπορεί πραγματικά να χαρακτηριστεί δίκαιη. Μόνο τότε η κατεδάφιση του χθες θα έχει αποκτήσει νόημα. Γιατί κανένας τόπος δεν μπορεί να ζήσει μόνο με αναμνήσεις, αλλά ούτε και μόνο με υποσχέσεις. Χρειάζεται ένα σχέδιο που να μετατρέπει τις εξαγγελίες σε πραγματικότητα και την αγωνία των πολιτών σε ελπίδα.
Και αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα που εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό για τη Δυτική Μακεδονία.
πρώην Δήμαρχος Αμυνταίου
